پژوهش های قرآنی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - کتابشناخت المیزان - هاشم زاده محمدعلى

کتابشناخت المیزان
هاشم زاده محمدعلى

استاد عظیم الشأن، مفسر والا مقام، حکیم متأله و عارف وارسته، مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبایى اعلى اللّه مقامه الشریف در روز ٢٩ذى الحجه ١٣٢١ قمرى، برابر با ١٣٨١ شمسى، درخانواده اى اصیل دیده به جهان گشود.
ایشان در مدت هشتاد سال عمر با برکت، پس از کسب معارف الهى، علاوه بر نیل به قله رفیع علم و درایت در بعد معنوى نیز به والاترین مرتبه از تهذیب نفس، سیر و سلوک، عرفان وخداپرستى رسید که وصف آن با بیان وقلم ممکن نیست. آنان که حالات معنوى علامه را دیده اند، مى دانند که او همچون فرشته اى در صورت بشر وگوهرى وصف ناشدنى بود. سالها و بلکه قرنها باید بگذرد تا ابعاد معنوى وجایگاه علمى و اهمیت آثار ایشان هویدا گردد. خدمات وآثار ایشان منشأ خیر و برکتى براى نسل حاضر و نسلهاى آینده بوده وخواهد بود.
مرحوم علامه طباطبایى بنیان گذار حرکتى نوین در عرصه علوم الهى، همچون تفسیر، فلسفه و… بود و آثار برجاى مانده ازاو حکایت ازاین امر دارد.
ایشان علاوه بر آثار مکتوب که درکتابشناسى بدان اشاره خواهد شد، منشأ بسیارى ازخدمات مهم و ارزشمندى مى باشند که به برخى از آنها اشاره مى شود:
١. پى ریزى شیوه اى نو و ابتکارى درتفسیر.
٢. اشاعه تفکر فلسفى و تعقلى بین فضلا و دانشمندان.
٣. کوشش در تفهیم مسائل پیچیده فلسفى.
٤. کوشش درنشر آثار اهل بیت. با پیگیرى ایشان بود که بحارالانوار منتشر گردید.
٥. اشاعه تفکر شیعى.
٦. حل بسیارى از اخبار و احادیث دشوار، با زدن حاشیه و پاورقى برمتون روایى.
٧. گسترش روش سیر و سلوک درمیان افراد داراى استعداد.
٨. ترویج قلم و نویسندگى و تربیت نویسندگان که بسیارى از شاگردان ایشان اینک از نویسندگان بنام وموفق به شمار مى آیند.
٩. دفاع ازحریم اسلام، تشیع و ولایت.
١٠. تربیت شاگردان برجسته واندیشمند در زمینه هاى گوناگون، که درهمین راستا دهها کتاب و رساله تألیف و تدوین نمودند.
آثار متعدد وارزشمند علامه طباطبایى حاکى از مقام والا و بلنداى روح انسانى وایمان و آگاهى ژرف اوست.
رویدادها، فرازونشیبهاى سیاسى و تحولات فرهنگى درعصر زندگى، ایشان را به جانب اصلاح واصلاحگرى کشانده واو را در بعضى دوره هاى فترت به مبارزه در برابر تحریفات و حملاتى که از سوى دشمنان نسبت به اسلام وارد شده، برانگیخته است وازهمین رو بحثهاى شفاهى و کتبى بسیارى در زمینه مسائل روز در حوزه هاى سیاسى، اجتماعى و اقتصادى طرح کرده است و نیز در لابه لاى تبیین و تفسیر آیات الهى درتفسیر المیزان، بسیارى ازمسائل مهم روز را بیان کرده اند.
تفسیر شریف المیزان، مفصل ترین و مهم ترین تألیف علامه طباطبایى است. این تفسیر ارزشمند نه تنها درایران ودرمیان شیعه بلکه در جهان اسلام، مایه فخر ومباهات مسلمانان گردیده و آیندگان درباره این تفسیر به نیکى قضاوت خواهند کرد.
بجاست اگر بگوییم المیزان بهترین تفسیر در میان تفاسیر شیعه واهل سنت است وبعضى آن را ازجهت اهمیت و جامعیت، بهترین تفسیر پس ازمجمع البیان دانسته اند.
دکتر فهد بن عبدالرحمن رومى یکى ازنویسندگان معاصر اهل سنت درکتاب (اتجاهات التفسیر ١/٢٤٩) درباره المیزان مى نویسد:
(فهو (المیزان) من احسن التفاسیر فى العصر الحدیث [لولا ما فیه من التشیع المتطرف!])
وى درادامه مى نویسد:
(از مزایاى این تفسیر این است که درتفسیر بعض آیات، به طور مستوفى و گسترده وارد بحث شده است. به عنوان مثال در ذیل آیه ١١٦ مائده، ١٣٧ صفحه بحث نموده است.)
بنیاد کار تفسیرالمیزان عبارت است از:
١. تفسیر قرآن به قرآن.
٢. اهتمام به روایات ونقل احادیث واخبار صحیح از پیامبر، ائمه و صحابه.
٣. استفاده از عقل و علوم عقلى.
٤. پرداختن به مباحث اجتماعى.
٥. استفاده ازمنابع گوناگون تفسیرى، روائى، تاریخى، لغوى و… .
٦. ایجاز و گزیده گویى درمباحث غیرضرورى.
٧. بررسى و نقد اسرائیلیات.

چاپ و نشر المیزان
متن عربى تفسیر شریف المیزان، تاکنون پنج بار به چاپ رسیده و از سوى چهار ناشر منتشر شده است.
نخست در تهران، ازسوى دارالکتب الاسلامیه درسال ١٣٧٥ قمرى در ٢٠ مجلد منتشر شد، سپس چاپ جدید آن در بیروت از سوى مؤسسه الاعلمى للمطبوعات در ٢٠ مجلد منتشر شد و پس ازآن در قم، از سوى مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان وبعد، دفتر نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به چاپ رسید. این دو چاپ، از روى چاپ بیروت افست شده است. آخرین بار همان ناشر بیروت (مؤسسه اعلمى) با چاپى آراسته وکمى پاورقى در ٢٠ جلد با اضافه دو جلد فهارس منتشر کرده است. این تفسیر ارزشمند تاکنون به زبانهاى گوناگونى از جمله فارسى، انگلیسى، اردو، ترکى و اسپانیولى ترجمه شده است.
ترجمه فارسى المیزان با سه چاپ مختلف واز سوى چهار ناشر منتشر شد، ابتدا در ٤٠ جلد با ترجمه جمعى ازمترجمان (نام آنان درمعرفى ترجمه المیزان درکتابشناسى یاد شده است).
ده جلد اول آن درقم، از سوى انتشارات دارالعلم و ٣٠ جلد بعدى آن درتهران، انتشارات محمدى، منتشر شد. پس ازآن با ترجمه همین مترجمان در تهران، از سوى بنیاد علمى فرهنگى علامه با همکارى نشر رجاء وانتشارات امیرکبیر در ٢٠ جلد منتشر شد و سرانجام ترجمه یکدست آن که توسط آقاى محمد باقر موسوى همدانى انجام شده بود، از سوى دفتر نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسین در ٢٠ مجلد منتشر شد.
ترجمه انگلیسى این اثر از اول قرآن تا آیه ٧٦ سوره نساء شامل ٤ جلد متن عربى المیزان در ٨ جلد در تهران منتشر شد و متأسفانه ادامه نیافت.
ترجمه این اثر به انگلیسى درخارج از کشور نیز منتشر شده است.

جدول مندرجات و تعداد صفحات المیزان و ترجمه هاى آن
اطلاعات دیگر کتابشناسى تفسیرالمیزان در بخش خود به ترتیب الفبا ذکر مى شود.
مندرجات وآیات و سوره هاى تفسیر شده وتعداد صفحات هرجلد درمتن عربى و ترجمه فارسى و انگلیسى به ترتیب درمتن عربى ١. چاپ دارالکتب العلمیه تهران.
٢. مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت (چاپ مؤسسه اسماعیلیان قم و نیز چاپ دفتر نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه چون افست از بیروت است و مطابق با آن چاپ، لذا در جدول عنوان اعلمى با چند نقطه ذکر شده است.
٣. مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت، چاپ جدید.
ودرادامه ترجمه هاى فارسى به ترتیب آمده است که چاپهاى زیر را شامل مى گردد:
١. ترجمه چاپ دفتر نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسین.
٢. چاپ بنیاد علمى و فکرى علامه با همکارى نشر رجاء.
٣. چاپ دارالعلم ومحمدى (٤٠ جلدى) و درآخر ترجمه انگلیسى ذکر مى شود. درضمن مندرجات دوچاپ ترجمه دارالعلم ومحمدى (٤٠ جلدى) ونیز ترجمه انگلیسى هردو جلد آن برابر با یک جلد متن اصلى المیزان است.

کتابشناسى تفسیر المیزان
کتابشناسى تفسیرالمیزان در سه بخش جداگانه تهیه و تنظیم گردیده است:
الف. کتابهاى پیرامون تفسیرالمیزان، شامل ٤٥ عنوان.
ب. کتابهایى که بخشى ازآنها پیرامون تفسیرالمیزان است، شامل ١٧ عنوان.
ج. مقالات نگاشته شده درباره تفسیرالمیزان، شامل ٦٥ عنوان.

الف. کتابهاى پیرامون تفسیرالمیزان
١. آشنایى با المیزان و مؤلف آن، فارسى، عباس همامى، انتشارات دانشگاه علوم و صنایع دفاع، چاپ دوم، ١٣٦٩ ، ١٥ص.
٢. ادوار فقه اسلامى در المیزان (تدوین بر اساس مباحث فقهى درکتاب شرح لمعه)، فارسى گردآورنده: شمس الدین ربیعى، تهران: انتشارات نور فاطمه (س)، ١٣٦٣، ٢ جلد، ١٦٦ ـ ١٥٢ ص، فروست: با علامه در قرآن ٧ ـ ٨.
٣. اعجاز قرآن، فارسى، تهران: بنیاد علمى و فرهنگى علامه طباطبایى با همکارى نشر فرهنگى رجاء، چاپ اول، ١٣٦٢، ٣٢ + ١٥٣ ص، فروست: یکصد رساله (١)، عمده مباحث این کتاب از تفسیر المیزان گردآورى شده است، ویراستار و نویسنده مقدمه: علیرضا میرزا محمد.
٤. پرورش روح، نماز و عبادت درتفسیرالمیزان، فارسى، گردآورنده: عباس عزیزى، قم: انتشارات نبوغ، چاپ اول، ١٣٧٥، ٣٨٢ ص.
٥. تاریخ قرآن، فارسى، تهران: نشر فرهنگ قرآن، چاپ اول، ١٣٦١ (سه چاپ در یک سال)، ٧٢ ص، این کتاب ترجمه متن (کلام فى ان القرآن مصون عن التحریف) درتفسیرالمیزان ذیل آیه ٩ سوره حجر مى باشد که از سوى سهیلا دین پرور ترجمه شده است. عنوان دیگر: تاریخ قرآن: مشتمل بر هفت گفتار از تفسیرالمیزان در اثبات اصالت قرآن و ردّ بر تحریف قرآن، ١٠٤ ص.
٦. تحلیل مسائل امامت در المیزان، فارسى، گردآورنده: شمس الدین ربیعى، تهران: انتشارات نور فاطمه(س)، ١٣٦٣ ، ١٨٩ ص. فروست: با علامه در قرآن (٥).
٧. ترجمه اسپانیولى تفسیرالمیزان، اسپانیولى، مترجم: محمد معلم زاده، آرژانتین، بوئنوس آیرس، التوحید، (ترجمه تفسیر آخر قرآن).
٨. ترجمه انگلیسى تفسیرالمیزان، انگلیسى، مترجم: سید سعید اختر رضوى، تهران: مؤسسه جهانى خدمات اسلامى، این اثر در هشت جلد، شامل چهار جلد نخست متن عربى المیزان مى باشد که متأسفانه ادامه آن منتشر نشده است.
٩. ترجمه ترکى استانبولى تفسیرالمیزان، ترکى استانبولى، مترجم: وحید الدین اینجه، با بازبینى هیأت تطبیق و تصحیح با همکارى بنیاد جوانان اهل بیت در اروپا، جلد اول شامل تفسیر سوره حمد و ١٨٦ آیه سوره بقره، ٦١٩ ص.
١٠. ترجمه تفسیرالمیزان، فارسى، مترجم: جمعى از مترجمان (آقایان: سید محمد باقر موسوى همدانى، محمد تقى مصباح یزدى، عبدالکریم نیرى بروجردى، محمد رضا صالحى کرمانى، محمد على گرامى قمى، ناصر مکارم (شیرازى) چهل جلد، ده جلد اول درقم: دارالعلم و سى جلد بعد درتهران: انتشارات محمدى منتشر شده است.
١١. ترجمه تفسیرالمیزان (فارسى، مترجم جمعى از مترجمان (گروه یادشده در عنوان پیشین)، تهران: بنیاد علمى و فکرى علامه طباطبایى با همکارى مؤسسه نشر فرهنگى رجاء و مؤسسه امیرکبیر، بیست جلد، چاپ اول، ١٣٦٣ ، دوم، ١٣٦٤.
١٢. ترجمه تفسیرالمیزان، فارسى، مترجم: سید محمد باقر موسوى همدانى، قم: دفترانتشارات اسلامى (جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، چاپ اول ١٣٦٣ تا ١٣٦٧، بیست جلد، ازآن جا که ترجمه تفسیرالمیزان توسط چندین نفر انجام گرفته بود وطبعاً ترجمه یکدست نبود، به سفارش مؤلف آن، مرحوم علامه طباطبایى ترجمه تمام تفسیر (٢٠ جلد) توسط آقاى سید محمد باقرموسوى انجام ومنتشر گردید.
١٣. تفسیرالقرآن بالقرآن عند العلامة الطباطبائى، عربى، خضیر جعفر، قم: دارالقرآن الکریم، چاپ اول، ١٤١١، ٤٠٠ ص.
١٤. تفسیر و پیام آیات نماز، شامل ١٣٠ آیه، اقتباس از تفاسیر مجمع البیان، المیزان و نمونه، فارسى، گردآورنده: عباس عزیزى، قم: انتشارات نبوغ، چاپ اول، ١٣٧٥، ٤٣٢ ص.
١٥. تفصیلى از ترجمه تفسیرالمیزان (شامل هدف و شأن نزول آیات براساس ترجمه تفسیرالمیزان)، فارسى، گردآورنده وناشر، اصفهان: سپاه پاسداران انقلاب اسلامى، ١٣٦٢، ١٣٦ ص.
١٦. تفکر درقرآن، فارسى، گردآورنده: مهدى حایرى تهرانى، قم: مؤسسه دین و دانش، چاپ اول، ١٣٦٣، ١٥٦ ص. فروست: یکدوره بررسیهاى قرآنى ـ علوم قرآن ٢، این اثر به سفارش مرحوم علامه طباطبایى به عنوان تفسیرموضوعى از تفسیر المیزان گزینش گردیده است.
١٧. توحید در المیزان، فارسى، گردآورنده: شمس الدین ربیعى، تهران: انتشارات نور فاطمه(س)، ١٣٦٣، ١٧٤ ص، فروست: با علامه در قرآن (٤).
١٨. خلقت وخلافت آدم درالمیزان، فارسى، گردآورنده: شمس الدین ربیعى، تهران: انتشارات نور فاطمه(س)، چاپ دوم، ١٣٦٣، ١٦٨ ص، فروست: با علامه در قرآن(١).
١٩. دلیل المیزان فى تفسیر القرآن للعلامة السید محمد حسین الطباطبائى، عربى، الیاس کلانترى، مترجم از فارسى به عربى: عباس ترجمان، قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، چاپ دوم، ١٤١٢، ٣٦٨ ص، ناشر دیگر: بیروت، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، چاپ اول، ١٤١٧ ق، ٣٣٨ ص.
٢٠. راهنماى موضوعات ترجمه المیزان فى تفسیرالقرآن، فارسى، الیاس کلانترى، تهران: اوج، وفا، ١٣٦١، ٤٠٠ ص.
٢١. روابط اجتماعى دراسلام، فارسى، نگارش وترجمه: محمدجواد حجتى کرمانى، تهران: بعثت، ١٣٥٤، ١١٢ ص، این اثر ترجمه یک بحث از تفسیر المیزان است که با موافقت مرحوم علامه طباطبایى توسط مترجم، ترجمه شده ودربعضى ازکتب دیگر نیز چاپ شده است، ازجمله: مجموعه رسائل، چاپ دفترنشر فرهنگ اسلامى؛ بررسیهاى اسلامى، انتشارات هجرت؛ ناشرهاى دیگر نیز عبارتند از: قم، آزادى، ١٣٦٥، ٩٢ ص، (درسالهاى ١٣٤٨ و ١٣٦١ نیز از سوى همین ناشر منتشر شده است) ونیز: تهران، بنیاد فرهنگى امام رضا(ع)، ١٣٦١، ١٠٣ ص.
٢٢. روش علامه طباطبایى درتفسیرالمیزان، فارسى، على اوسى، مترجم: سید حسین میرجلیلى، تهران: سازمان تبلیغات اسلامى، چاپ اول، ١٣٧٠، ٤٢١ ص، عنوان اصلى: الطباطبائى و منهجه فى تفسیره المیزان.
٢٣. شرح فشرده اى بر مقدمه تفسیرالمیزان، فارسى، گردآورنده: محمدعلى لسانى فشارکى، ١٣٦٠ ، ٩٦ ص.
٢٤. شرح معضلات قرآنى در المیزان، فارسى، گردآورنده: شمس الدین ربیعى، تهران: انتشارات نور فاطمه(س)، چاپ اول، ١٣٦٢، ٢٣٩ ص، فروست: با علامه در قرآن (٣).
٢٥. الطباطبائى ومنهجه فى تفسیره المیزان، عربى، على الاوسى، تهران: سازمان تبلیغات اسلامى، چاپ اول، ١٤٠٥ق، ٣١٦ ص.
٢٦. علوم قرآن در تفسیرالمیزان، فارسى، عباس فضلى، پایان نامه کارشناسى ارشد دانشکده اللهیات دانشگاه تهران، ١٣٧٥، ٢٠٨ ص، استاد راهنما، محمد على مهدوى راد ـ مشاور: سید محمد باقر حجتى.
٢٧. فلسفة الاخلاق فى القرآن الکریم، عربى، (اقتباس ازتفسیرالمیزان) تنظیم ونشر: بیروت، دارالصفوة، چاپ اول، ١٤١٦ق، ١٢٧ ص.
٢٨. فلسفه و قرآن در زمینه المیزان، عباس مخبر دزفولى، تهران: کتابخانه صدر، ١٣٦٣، ٢ جلد، ٥٥، دوازده، ٢٨٥ « ٢٨٦ ص.
ناشر دیگر: قم: دفترانتشارات اسلامى (جامعه مدرسین)، چاپ دوم، ١٣٦٨، سه جلد در یک مجلد ، ٢٣٠ « ٢٥٢ « ١٦٨ ص.
٢٩. فهارس المیزان فى تفسیرالقرآن، عربى، ابن فزوع، قم، ١٤٠٣ق، ٢٩٢ ص.
٣٠. فهارس المیزان فى تفسیرالقرآن، عربى، عادل عبدالجبار ثامر، بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، چاپ اول، ١٤١٧ق، ٥٦٨ص.
٣١. فهرست راهنماى موضوعى المیزان، عربى ـ فارسى، تنظیم ونشر، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، ١٣٧٣، ٢٣٠ ص.
این اثر راهنماى موضوعات تفسیر وترجمه المیزان منتشر شده از سوى دفتر انتشارات اسلامى (جامعه مدرسین) مى باشد.
٣٢. مباحث علوم قرآن در المیزان، فارسى، اصغر زاهدى تیر، پایان نامه کارشناسى ارشد، دانشگاه آزاد اسلامى کرج، ١٣٧٤، ١٠ + ٤٠٣ ص، استاد راهنما: محمد على لسانى فشارکى، مشاور: محمد على مهدوى راد و ابوالقاسم امامى.
٣٣. مبانى و روش علامه طباطبایى در المیزان، سید شهاب الدین حسینى، پایان نامه کارشناسى ارشد رشته الهیات ومعارف مرکز تربیت مدرس حوزه علمیه قم، ١٣٧٣، ٢٢٢ ص. استاد راهنما: سید محمد باقر حجتى، مشاور: احمد بهشتى.
٣٤. مختصر المیزان فى تفسیرالقرآن، عربى، مختصرکننده: سلیم الحسنى، بیروت: دارالاسلام، مؤسسه المعارف للمطبوعات، چاپ اول، ١٤١٧ق، یک جلد تفسیر تمام قرآن ودرحاشیه قرآن، ٦٠٤ ص.
٣٥. مختصر المیزان فى تفسیرالقرآن، عربى، بیروت: دارالاسلام، مؤسسة المعارف للمطبوعات، ٥ جلد (به نقل ازمقدمه عنوان سابق).
٣٦. مختصر المیزان فى تفسیرالقرآن، عربى، مختصرکننده: الیاس کلانترى (به نقل از فصلنامه بینات ٦/١٨٤).
٣٧. المخلوقات الخفیة فى القرآن، الملائکة، الجن، ابلیس، عربى، تنظیم ونشر بیروت: دارالصفوة، چاپ اول، ١٤١٥ق، ١١٩ ص. (اقتباس از المیزان).
٣٨. معاد در المیزان، فارسى، گردآورنده: شمس الدین ربیعى، تهران: انتشارات نور فاطمه(س)، چاپ اول، ١٣٦٢، ١٧٦ ص، فروست: با علامه در قرآن (٢).
٣٩. معارف قرآن درالمیزان، فارسى، گردآورنده سید مهدى امین، تهران: سازمان تبلیغات اسلامى، از سال ١٣٧٠. تا کنون ٣ جلد آن منتشر گردیده است، جلد اول، ١٣٧٠ ، ٤٦٠ ص، (معارف قرآن در شناخت خدا)؛ جلد دوم، ١٣٧٣، ٢٢٣ ص، (معارف قرآن در شناخت جهان)؛ جلد سوم، ١٣٧٣، ٣٤٤ ص، (معارف قرآن در شناخت ملائکه، جن و شیطان). این اثر گزینش موضوعى مباحث المیزان است که براساس ترجمه چهل جلدى المیزان تنظیم شده است.
٤٠. معرفة القرآن فى تفسیرالمیزان (عربى) تنظیم سید حمید محمودزاده حسینى، قم: مؤسسه اسماعیلیان چاپ اول، ١٤١٦، ٢٣٥ ص علوم قرآن در تفسیرالمیزان.
٤١. مفتاح المیزان، فارسى، علیرضا میرزا محمد و دیگران، تهران: مرکز نشر فرهنگى رجاء، چاپ اول، ١٣٦٧، سه جلد، جلد اول، ٦٨٢ ص (فهرست مباحث وموضوعات)، جلد دوم، ٣٩٩ ص (فهرست اعلام، اشخاص، اماکن و بلاد) جلد سوم، ٥٠٠ ص(فهارس گوناگون همچون فهرست قبایل، ادیان، اصطلاحات و )
٤٢. المیزان فى تفسیرالقرآن، عربى، تهران: دارالکتب الاسلامیه (آخوندى)، چاپ سوم، ١٣٩٧، بیست جلد، ناشرین دیگر به ترتیب تقدم انتشار:
ییک. بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیست جلد.
دو. قم: انتشارات اسماعیلیان، چاپ سوم، ١٣٩٠ق، پنجم، ١٣٧١ ، بیست جلد.
سه. قم: دفتر انتشارات اسلامى (جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، بیست جلد (دوچاپ اخیر، افست ازچاپ بیروت مؤسسه الاعلمى مى باشد).
چهار. بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، چاپ اول، ١٤١٧ق، چاپ جدید در ٢٠ جلد به ضمیمه ٢ جلد فهارس، (یکى از این دو فهرست، دلیل المیزان آقاى کلانترى است و دیگرى فهرست جدیدى از عادل عبدالجبارثامر است).
٤٣. ناسخ و منسوخ در قرآن و دیدگاه علامه طباطبایى (درتفسیرالمیزان)، فارسى، سید محسن موسوى، پایان نامه کارشناسى ارشد، دانشکده الهیات دانشگاه تهران، ١٣٧٣، ٢٨٥ ص، استاد راهنما، على حجتى کرمانى، مشاور، مرتضى، آیت اللّه زاده شیرازى، این اثر در دوبخش است که بخش دوم آن، دیدگاه علامه طباطبایى درتفسیر المیزان درباره منسوخ مى باشد.
٤٤. نبوت در المیزان، فارسى، گردآورنده: شمس الدین ربیعى، تهران: انتشارات نور فاطمه (س)، ١٣٦٣، ٢٠٥ ص. فروست: با علامه در قرآن (٦).
٤٥. نور من القرآن، المیزان المختصر فى التفسیر، این اثر توسط کمال مصطفى شاکر تلخیص شده ودریک جلد ودرحاشیه قرآن در ٧٢٨ ص منتشر شده است و متأسفانه اشاره اى به اینکه این اثر تلخیص المیزان مى باشد نشده است، ناشر آن نیز مشخص نیست.

ب. کتابهایى که بخشى ازآن پیرامون تفسیرالمیزان مى باشد
٤٦. آشنایى با علوم قرآن یا مقدمات لازم براى فهم قرآن مجید، فارسى، على اصغر حلبى، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ اول، ١٣٦٢ بحث مورد نظر از ص ٨٧ تا ٩٢ با عنوان تفسیرالمیزان.
٤٧. اتجاهات التفسیر فى القرن الرابع العشر، عربى، فهد بن عبدالرحمن بن سلمان الرومى، سنى، عربستان سعودى، چاپ اول، ١٤٠٧، سه جلد، بحث مورد نظر از ص ٢٣٩ تا ٢٥٢ در جلد اول، با عنوان المیزان فى تفسیرالقرآن آمده است.
٤٨. اسرائیلیات درتفاسیر، فارسى، سهیلا پیروزفر، پایان نامه کارشناسى ارشد دانشکده الهیات دانشگاه تهران، ١٣٧٣، بحث مورد نظر از صفحه ٢١٢ تا ٢١٦ با عنوان المیزان فى تفسیرالقرآن آمده است.
٤٩. بین الشیعة والسنة دراسة مقارنه فى التفسیر واصوله، عربى، على السالوس، مکتبة ابن تیمیه، دارالاعتصام، بحث مورد نظر از صفحه ٢٥٧ تا ٢٦٣ با عنوان [الفصل السادس… ] ثامناً المیزان آمده است.
٥٠. تفسیر و تفاسیر جدید، فارسى، بهاء الدین خرمشاهى، تهران: انتشارات کیهان، چاپ اول، ١٣٦٤، بحث مورد نظر از صفحه ١١٣ تا ١٣٢ با عنوان درباره تفسیرالمیزان آمده است. (این عنوان در قرآن پژوهى ازهمین مؤلف نیز آورده شده است)
٥١. التفسیر والتفاسیر الحدیثه، عربى، بهاء الدین خرمشاهى، بیروت: دارالروضه، چاپ اول، ١٤١١، بحث مورد نظر صفحه ٩١ تا ١٠٦ با عنوان تفسیرالمیزان دیده مى شود. (این اثر ترجمه عربى عنوان پیشین است).
٥٢. دایرة المعارف تشیع، فارسى، جمعى از نویسندگان، جلد ٤، صفحه ٥٧٥ ـ ٥٧٦.
٥٣. سیر بى سلوک، فارسى، بهاء الدین خرمشاهى، تهران: انتشارات معین، ١٣٧٠، بحث مورد نظر، در صفحه ١٢٦ تا ١٢٨ با عنوان: درباره المیزان آمده است.
٥٤. طبقات مفسران شیعه، فارسى، عبدالرحیم عقیقى بخشایشى، قم، نشر نوید اسلام، ٥ جلد، بحث مورد نظر از صفحه ٤٣٩ تا ٤٥٤ جلد چهارم با عنوان تفسیرالمیزان علامه طباطبایى آمده است.
٥٥. عقلگرایى درتفاسیر قرن چهاردهم برمبناى المیزان، المنار، فى ظلال القرآن والجواهر، فارسى، شادى نفیسى، پایان نامه کارشناسى ارشد دانشگاه تربیت مدرس تهران، ١٣٧٣، ٢٦٨ ص، استاد راهنما: محمد على مهدوى راد، مشاور: محمد على لسانى فشارکى.
٥٦. علوم القرآن عند المفسرین، عربى، مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، قم: انتشارات دفترتبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول، ١٣٧٥، ٣ جلد. دراین اثر علوم قرآن ازمقدمه ٥٥ دوره تفسیر شیعه و اهل سنت جمع آورى و تنظیم گردیده، امّا به لحاظ اهمیت تفسیر المیزان و این که در این تفسیر، مقدمه اى در زمینه علوم قرآن وجود ندارد، مباحث علوم قرآنى از متن تفسیرالمیزان استخراج وتنظیم گردیده است.
٥٧. قرآن پژوهى، هفتاد بحث تحقیقى قرآنى، فارسى، بهاء الدین خرمشاهى، تهران: مرکز نشر فرهنگى مشرق، چاپ اول، ١٣٧٢، بحث مورد نظر از صفحه ٢٥٥ تا ٢٧٢ با عنوان درباره المیزان، در دو بخش آورده شده است که بخش اول آن در تفسیر وتفاسیر جدید نیز آمده و بخش دوم با استفاده ازکتاب: الطباطبائى ومنهجه فى التفسیر، تألیف على الاوسى، به نگارش درآمده و پیش تر در کیهان فرهنگى آورده شده است.
٥٨. مبانى و روشهاى تفسیر قرآن، فارسى، عباسعلى عمید زنجانى، تهران: وزارت ارشاد اسلامى، چاپ اول، ١٣٦٦، دوم ١٣٦٨، ٢٢٤ ص، بحث مورد نظر از صفحه ١٨٥ تا ١٩١، آمده است. چاپ سوم با اضافات، ١٣٧٣، ٣٤٣ ص، بحث مورد نظر از صفحه ٢٩٤ تا ٣٠٣ آمده است.
٥٩. المفسرون، حیاتهم و منهجهم، عربى، سید محمد على ایازى، تهران: وزارت ارشاد اسلامى، چاپ اول، ١٤١٤، از صفحه ٧٠٣ تا ٧١١ درباره المیزان است ونیز درکتاب آشنایى با تفاسیر، نوشته همین مؤلف، ص ١٠٩ تا ١١٠.
٦٠. مهرتابان، یادنامه ومصاحبات تلمیذ وعلامه طباطبایى، فارسى، سید محمد حسین حسینى تهرانى، تهران، انتشارات باقرالعلوم، ونیز: مشهد، انتشارات علامه طباطبایى، چاپ دوم، ١٤١٧ق، ٤٤٩ ص، درمقدمه مطالبى پیرامون تفسیرالمیزان مى باشد.
٦١. یادنامه علامه طباطبایى، فارسى، تهران، مؤسسه مطالعاتى تحقیقات فرهنگى انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران، وابسته به وزارت فرهنگ وآموزش عالى، ١٣٦٢ و دومین یادنامه، ١٣٦٣، دریادنامه اول، مقاله اى با عنوان تجلیل ازمقام مفسران قرآن، از عبدالمحسن مشکوة الدینى ودر دومین یادنامه، مقاله اى با عنوان نظرات فلسفى علامه در المیزان، از سید محسن موسوى تبریزى، ص ٣٠٥ تا ٣٢٨.
٦٢. یادنامه مفسر کبیر استاد علامه طباطبایى، فارسى، قم: انتشارات شفق، ١٣٦١، مقاله اى با عنوان شخصیت علمى علامه و تفسیر وى ونیز علامه طباطبایى در المیزان، از ابوالقاسم رزاقى، ص ١٨٩ تا ٢٠٨.

ج. مقالات پیرامون تفسیرالمیزان
٦٦. آفرینش انسان در تفسیرالمیزان، فارسى، مهدى مهریزى، فصلنامه بینات، شماره ٢، تابستان ١٣٧٣، ص ٢٤ تا ٣٩.
٦٧. اثر جاویدان (تفسیرالمیزان)، روزنامه رسالت، ٢٤ آبان ١٣٦٧ ص ١٠.
٦٨. ادب القرآنى، عربى، هیئت تحریریه مجله التوحید، (گزینش وتنظیم ازتفسیرالمیزان)، مجله التوحید شماره ١، ربیع الاول وربیع الثانى ١٤٠٣ق، ص ١٦ ـ ٣٠ وشماره ٢، جمادى الاولى وجمادى الثانى ١٤٠٣ق، ص ١٥ ـ ٣١.
٦٩. اطروحات جامعیة، تفسیرالقرآن بالقرآن عند العلامه الطباطبائى لخضیر جعفر: عربى، حسن السعید، فصلنامه رسالة القرآن، شماره ١، محرم، صفر، ربیع الاول، ١٤١١ق، ص ١٦٧ ـ ١٧٠.
٧٠. اضواء على منهج التفسیر لمدرسة العلامة الطباطبائى، عربى، على الاوسى، الفجر، سال اول، شماره ٤، شعبان ـ شوال ١٤٠٤ق، ص ٩٤ ـ ١٢١.
٧١. امامت ازنظر علامه طباطبایى درتفسیرالمیزان، فارسى، دکتر سید جعفر شهیدى، کیهان فرهنگى، سال سوم، شماره ٩، آذر ١٣٥٦، ص ١٢ ـ ١٤.
٧٢. اندیشه اجتماعى درتفسیرالمیزان، فارسى، سید محمد على ایازى، فصلنامه مبین، پیش شماره ٢، پاییز ١٣٧٣ ص ٨ ـ ١٥ ونیز: روزنامه کیهان، ٢٤ آبان ١٣٧٤، با عنوان اندیشه هاى اجتماعى درتفسیرالمیزان.
٧٣. اهل بیتعلیهم السلام درالمیزان، فارسى، محمد صحتى سردرودى، ماهنامه بصائر ویژه علامه طباطبایى، آبان ١٣٧٥، ص ٧٦ ـ ٨١.
٧٤. اهمیت تفسیرالمیزان علامه طباطبایى از دیدگاه دانشمندان، اعتصام، شماره ٤٣، آبان ١٣٦٤،ص ٣١.
٧٥. تأویل درتفسیرالمیزان، فارسى، محمد هادى معرفت، فصلنامه میراث جاویدان، سال اول شماره ٤، زمستان ١٣٧٢، ص ٢٦ ـ ٣١، بخش دوم این مقاله با عنوان تأویل از دیدگاه علامه طباطبایى در شماره ٥ همین فصلنامه (سال دوم، بهار ١٣٧٣) ص ١٤ ـ ١٩ مى باشد.
٧٦. تدوین فهرست کامل از ترجمه تفسیرالمیزان، فارسى، علیرضا میرزا محمد، کیهان فرهنگى، مهر ١٣٦٣، ص ٤٠ ـ ٤٢، (معرفى کتاب مفتاح المیزان).
٧٧. تشریح ویژگیهاى تفسیرالمیزان، فارسى، ابوالقاسم رزاقى، روزنامه اطلاعات، شماره ١٩٤٧٥ ، ٢٣ آبان ١٣٧٠، ص ٨.
٧٨. تطبیق یا تفسیر؟ (نقد روشهاى تفسیرى از دیدگاه علامه طباطبایى، فارسى، على ربانى، مجله نورعلم، شماره ٤١، مهر و آبان ١٣٧٠، ص ٢٤ ـ ٤٣.
٧٩. تفسیرالقرآن بالقرآن عند العلامة الطباطبائى، عربى، خضیرجعفر، فصلنامه رسالة القرآن شماره ١، محرم، صفر، ربیع الاوّل، ١٤١١، ٣٨ ـ ٥٨.
٨٠. تفسیر قرآن، روش علامه درتفسیرالمیزان، روزنامه کیهان، ٦ دى ١٣٦٠، ص٦.
٨١. تفسیرالمیزان، بحر عمیق حکمت، فارسى، مصاحبه با آقاى سید محمد باقر موسوى همدانى، جمهورى اسلامى، شماره ١٠٠٤، آبان ١٣٦١، ص ٧ و ١٠.
٨٢. تفسیرالمیزان علامه طباطبایى، فارسى، مرتضى مطهرى، پیام انقلاب، ١٣٦١، ١٠ ـ ١١.
٨٣. تفسیرالمیزان واسباب النزول، فارسى، على فصیحى، فصلنامه پژوهشهاى قرآنى، شماره ٢، تابستان ١٣٧٤، ص ١٥٧ ـ ١٨٢.
٨٤. تفسیر المیزان و القضایا السیاسیة المعاصرة، عربى عبدالمجید حسن، مجله التوحید، شماره ٣٥، ذى القعدة وذى الحجّه ١٤٠٨ق، ص ٣٥ ـ ٤٥.
٨٥. تلاشى نو براى بازشناسى ویژگیهاى المیزان، فارسى، روزنامه اطلاعات، ١٠ آذر ١٣٦٢، ص ٢٠.
٨٦. جایگاه المیزان درمیان تفاسیر فارسى، محمد على مهدوى راد، کیهان فرهنگى، سال ششم، شماره ٨، آبان ١٣٦٨، ص ١٢ ـ ١٣.
٨٧. جایگاه المیزان، نسبت به مکتب تفکیک، فارسى، على حیدر مرتضوى، ماهنامه بصائر، (سازمان تبلیغات) ویژه علامه طباطبایى، آبان ١٣٧٥، ص ٨٦ ـ ١٠١.
٨٨. درباره المیزان، فارسى، على اوسى، ترجمه از بهاء الدین خرمشاهى، کیهان فرهنگى، سال ششم، شماره ٨، ص ١٠ ـ ١١و نیز: نشر دانش، سال دوم، شماره اول، آذر و دى ١٣٦٠، ص ١١ ـ ١٧. این مقاله درکتاب قرآن پژوهى تألیف بهاء الدین خرمشاهى نیز آورده شده است.
٨٩. دیدگاه مرحوم علامه طباطبایى، درتفسیر آیه ١٤ سوره مؤمنون، پیرامون خلقت انسان، فارسى، عطاء اللّه مهاجرانى، روزنامه اطلاعات، شماره ١٩٤٨٨، ٩ آذر ١٣٧٠،ص ٢.
٩٠. دین و توسعه درالمیزان، فارسى، نعمت اللّه اکبرى ـ حجت اللّه میرزائى، روزنامه اطلاعات، ٢١ آبان، ١٣٧٣.
٩١. روش تفسیرى علامه طباطبایى، فارسى، حسن سعیدى سبزوارى، روزنامه کیهان، ٢٢ آبان ١٣٧٣، ص ٦.
٩٢. روش منطقى و فطرى در روایات، فارسى، عبداللّه جوادى آملى، پاسدار اسلام، شماره ٢٨، فروردین ١٣٦٣، ص ١٠ ـ ١٢، (درباره اشکالات وارد بر منطق وجواب آنها، از جلد پنجم المیزان).
٩٣. روش نقد حدیث درتفسیرالمیزان، فارسى، مقصود فراستخواه، کیهان اندیشه، شماره ٤٤، مهر و آبان ١٣٧١، ص ٣٨ ـ ٥٠.
٩٤. سیره تفسیرى مرحوم علامه (ره) در (المیزان)، فارسى، عبداللّه جوادى آملى، روزنامه کیهان، ٢٣ آبان ١٣٧٣، ص ٦.
٩٥. سیره عملى اهل بیت(ع) درتفسیر قرآن همان روال تفسیر المیزان است، فارسى، مصاحبه با آیة الله مصباح یزدى، روزنامه اطلاعات، ٢٤ آبان ١٣٦٣، ص ١٥.
٩٦. سیرى در المیزان، فارسى، ابوالقاسم رزاقى، روزنامه جمهورى اسلامى، ویژه نامه، ٢٤ آبان ١٣٦٣، ص ١٤ ـ ١٦.
٩٧. سیماى زن درالمیزان، محمد على سلطانى، فارسى، کیهان فرهنگى، سال ششم، شماره ٨، ص ١٤ ـ ١٦.
٩٨. شخصیت استاد علامه طباطبایى، برگرفته از سخنرانى استاد محمد تقى مصباح، اطلاعات، ٢٥ آبان ١٣٧٤.
٩٩. شخصیت علامه طباطبایى، مصاحبه با آیت اللّه جوادى آملى، فصلنامه معرفت، شماره ٢، پاییز ١٣٧١، ص ٥ ـ ١١، (درارتباط با تفسیرالمیزان).
١٠٠. شناسایى برخى از تفاسیر شیعه، منهج الصادقین… المیزان فى تفسیرالقرآن، فارسى، مجله حوزه، شماره ٢١، مرداد و شهریور ١٣٦٦ ، ص ٤٥ ـ ٦٨.
١٠١. عظمت قرآن و ویژگیهاى تفسیر المیزان، فارسى، ناصرمکارم شیرازى، مکتب اسلام، دى ماه ١٣٦٠، شماره ١٠،ص ١٦ ـ ١٢ و ٦٠.
١٠٢. علامه طباطبایى با تفسیر المیزان جهان اسلام را به خود آورد…، فارسى، روزنامه اطلاعات، هشتم دى، ١٣٦٠.
١٠٣. علامه، موسس تفسیر در حوزه، فارسى، مصاحبه با آیت الله مسلم ملکوتى، ماهنامه بصائر، ویژه نامه علامه طباطبایى، آبان ١٣٧٥، ص ٤ ـ ٦.
١٠٤. علامه والمیزان، فارسى، رسالت، ٢٤ آبان ١٣٦٥، ص ٦.
١٠٥. فروغ هدایت درالمیزان، فارسى، محسن طاحونى، روزنامه اطلاعات ٢٧ و ٢٨ آبان ١٣٧٤.
١٠٦. قبسات من نور المیزان، عربى، کمال مصطفى شاکر، الثقافة الاسلامیة، شماره ٧، ص ٢٣ ـ ٢٥، شماره ٢٤ ص ١٩ ـ ٢٧، شماره ٢٥ ص ٨ ـ ١٨ ، شماره ٢٦ ص ٧ ـ ١٤، شماره ٢٧ ص ٢٤ ـ ٣٣ ، شماره ٣٢ ص ١٢١ ـ ١٢٨ ، شماره ٣٤ ص ١٠٢ ـ ١١٥.
١٠٧. کتابشناسى علامه طباطبایى و تفسیر المیزان، فارسى، محمد على هاشم زاده، ماهنامه بصائر، ویژه نامه علامه طباطبایى، آبان ١٣٧٥، ص ١٠٨ ـ ١١٦.
١٠٨. مختصر المیزان فى تفسیرالقرآن، فارسى، الیاس کلانترى، فصلنامه بینات، شماره ٦، تابستان ١٣٧٤، ص ١٨٤ ـ ١٨٧.
١٠٩. المرابطة فى المجتمع الاسلامى (من تفسیرالمیزان)، عربى، التوحید، شماره ٣، رجب و شعبان ١٤٠٣ق، ص ١٦ ـ ٣١ و شماره ٤، رمضان و شوال ١٤٠٣، ص ١٦ ـ ٢٩.
١١٠. مرورى بر اندیشه اجتماعى اسلام درتفسیر المیزان، فارسى، روزنامه جمهورى اسلامى، ١٩ فروردین ١٣٧٠.
١١١. مرورى بر مسائل اجتماعى درتفسیرالمیزان، فارسى، ابراهیم عباس حسینى، مجله مشکوة، شماره ٢٨ ، پاییز ١٣٦٩، ص ١١١ ـ ١٢٥.
١١٢. مسألة التحریف فى القرآن من تفسیرالمیزان، عربى، محمد تقى ابراهیم، التوحید شماره ٦، محرم و صفر ١٤٠٢ق،ص ١٨ ـ ٣٢ و شماره ٧، ربیع الاول وربیع الثانى، ١٤٠٤ق، ص ١٥ ـ ٢٤.
١١٣. معرفى ونقد مفتاح المیزان، فارسى، فرهاد تاج الدینى، کیهان فرهنگى، سال ششم، شماره ١٠، ص ٣٠ ـ ٣١.
١١٤. مفسران نامدار قرآن…، ١٥ـ علامه طباطبایى مفسر بزرگ قرآن، فارسى، عبدالرحیم عقیقى بخشایشى، کیهان اندیشه شماره ٢٨، بهمن و اسفند ١٣٦٨، ویژه نامه قرآن، ص ١٨٢ ـ ١٨٤.
١١٥. مقام و منزلت علمى علامه طباطبایى، فارسى، عبدالحمید صفائى، ماهنامه بصائر، ویژه نامه علامه طباطبایى، آبان ١٣٧٥، ص ٦٨ ـ ٧٥.
١١٦. منتخبى از تفسیرالمیزان درباره حکمت، کیهان، ٢٦ آبان ١٣٦٠، ص ١١.
١١٧. منهج العلامة الطباطبائى فى التفسیر، عربى، سید کمال حیدرى، قضایا اسلامیة، شماره ٢، ١٤١٦ق،ص ٣٣٩ ـ ٣٨٢.
١١٨. المیزان درمیان تفسیرهاى قرآن، فارسى، دکتر سید جعفر شهیدى، کیهان فرهنگى، سال دوم، شماره ١١، بهمن ١٣٦٤، ص ١٢ ـ ١٤.
١١٩. نظرة الى الصدم فى تفسیرالمیزان، عربى، کمال مصطفى شاکر، الثقافة الاسلامیة، شماره ٣٦.
١٢٠. نگاهى به امتیازات تفسیرالمیزان، فارسى، احمد صفایى، روزنامه اطلاعات، شماره ١٩٤٧٥، ٢٣ آبان ١٣٧٠، ص ٨.
١٢١. نگاهى به ترجمه تفسیرالمیزان از دریچه نقد، فارسى، یوسف غلامى، ماهنامه بصائر، ویژه نامه علامه طباطبایى، آبان ١٣٧٥، ص ٣٦ ـ ٤٢.
١٢٢. نگاهى به علم تفسیر قرآن، پلیس انقلاب، ٢١ آبان ١٣٦٢،ص ٤ ـ ٥ و ٤٨.
١٢٣. نگاهى گذرا به شخصیت علمى و اجتماعى علامه، مصاحبه، ویژه نامه علامه طباطبایى، ماهنامه بصائر آبان ١٣٧٥، با استاد محمد على گرامى، ص ٧ ـ ١٢.
١٢٤. نگاهى به ترجمه تفسیرالمیزان ، نشریه دانشکده الهیات ومعارف اسلامى مشهد، شماره ٣٠، تابستان ٧٤، ص ١٢٣ ـ ١٣٧.
١٢٥. نیاز به منطق، فارسى، عبد اللّه جوادى آملى، پاسدار اسلام، شماره ٢٩، اردیبهشت ١٣٦٣، ص١٢ـ ١٨ (اشکالات وارد بر منطق وپاسخ آن از جلد ٥ تفسیرالمیزان)
١٢٦. ویژگیهاى المیزان، فارسى، محمد هادى معرفت، کیهان اندیشه، شماره ٣٣، آذر و دى ١٣٦٩.
١٢٧. هدایت به امر درتفسیر المیزان، فارسى، محسن غرویان، فصلنامه معرفت، شماره ١٣، تابستان ١٣٧٤، ص ١٩ ـ ٢٣. (این مقاله در سمینار شناخت المیزان در ٢٤ آبان ١٣٧٣ در دانشکده علامه ارائه گردیده است.)
ییادآور مى شود که مقالات و گفت و گوهاى این شماره پژوهشهاى قرآنى نیز (شامل ١٣ مقاله و ٣ گفت و گو) قابل افزایش به این فهرست خواهد بود.